Celiakia, choć wymagająca, nie musi oznaczać rezygnacji z jakości życia.

Jeśli zastanawiasz się, czy nawracające dolegliwości, których nie możesz wyjaśnić, mogą mieć związek z celiakią lub po prostu chcesz dowiedzieć się więcej o tej przewlekłej chorobie autoimmunologicznej, mamy dla Ciebie wyjątkową okazję. 20 maja 2026 roku, w holu głównym Szpitala Specjalistycznego w Kościerzynie, w godz. 10:00–13:00, w ramach akcji Funduszowy Maj i towarzyszącego jej Białego Dnia, będzie można skorzystać z bezpłatnych porad pielęgniarskich w zakresie celiakii. Dyżur profilaktyczny poprowadzi mgr Bożena Cieszyńska specjalistka pielęgniarstwa pediatrycznego z blisko 25-letnim doświadczeniem klinicznym, autorka pracy badawczej z zakresu opieki nad dzieckiem z celiakią i aktywna edukatorka zdrowotna.

Podczas Białego Dnia można uzyskać informacje na temat objawów, diagnostyki i leczenia celiakii, zasad diety bezglutenowej, a także dowiedzieć się, gdzie szukać rzetelnej wiedzy i wsparcia. Pani Bożena chętnie odpowie również na indywidualne pytania osób, których ta choroba dotyka bezpośrednio lub dotyczy ich najbliższych.

Zapraszamy serdecznie! Skorzystaj z okazji i przyjdź porozmawiać ze specjalistką, która nie tylko zna celiakię z podręczników, ale również z praktyki klinicznej i codziennego życia.

W ramach cyklu edukacyjnego „Poznaj Nas” przedstawiamy sylwetki specjalistów Szpitala Specjalistycznego w Kościerzynie, którzy łączą codzienną pracę kliniczną z misją edukacji zdrowotnej. Bożena Cieszyńska jest jedną z osób, które potrafią mówić o trudnych chorobach w sposób zrozumiały, empatyczny i oparty na rzetelnej wiedzy. 16 maja 2026 roku obchodzimy Międzynarodowy Dzień Celiakii. Rozmawiamy z Panią Bożeną o istocie tej choroby, diagnostyce i życiu bez glutenu.

WYWIAD

Pani Bożeno, ma Pani ponad dwie dekady doświadczenia jako pielęgniarka pediatryczna. Co sprawiło, że celiakia stała się dla Pani szczególnym obszarem zainteresowań?

Bożena Cieszyńska: Punktem zwrotnym była diagnoza celiakii u bliskiego członka mojej rodziny. To wydarzenie zmieniło moje podejście do chorób przewlekłych. Pomimo medycznego wykształcenia zdałam sobie sprawę, jak bardzo brakuje szerokiej i łatwo dostępnej wiedzy na ten temat. Proces diagnostyczny trwał w naszym przypadku około sześciu miesięcy i to jest, niestety, wynik stosunkowo dobry, bo w Polsce średni czas od pierwszych objawów do postawienia właściwej diagnozy wynosi nawet kilka lat. Badania wskazują, że pacjenci odwiedzają średnio lekarzy różnych specjalności przez około 9 lat, zanim usłyszą właściwą odpowiedź. Ta osobista historia zmotywowała mnie do podjęcia studiów pomostowych i napisania pracy badawczej z zakresu opieki pielęgniarskiej nad dzieckiem z celiakią. Badania kontynuowałam analizując również poziom wiedzy pielęgniarek o tej chorobie.

Czym właściwie jest celiakia i dlaczego określana jest mianem „królowej kamuflażu”?

Bożena Cieszyńska: Celiakia, znana również jako choroba trzewna, to przewlekła, nieuleczalna choroba autoimmunologiczna o podłożu genetycznym. Mechanizm jest następujący: pod wpływem spożycia glutenu, czyli grupy białek występujących w pszenicy, życie i jęczmieniu, nasz układ odpornościowy reaguje nieprawidłowo i atakuje własne tkanki, przede wszystkim kosmki jelitowe. Powoduje to postępujący zanik kosmków jelitowych, a w konsekwencji zespół złego wchłaniania, niedożywienie i szereg zaburzeń ogólnoustrojowych. Mówię o celiakii jako „królowej kamuflażu”, bo naprawdę zasługuje na ten tytuł. Objawy mogą dotyczyć praktycznie każdego narządu i układu. Mamy postać klasyczną, najczęstszą u dzieci poniżej 3. roku życia charakteryzującą się przewlekłą biegunką, tłuszczowymi stolcami, niedożywieniem i zahamowaniem wzrostu. Ale mamy też postać atypową gdzie dominują objawy spoza przewodu pokarmowego. Występuje depresja, migreny, osteoporoza, zaburzenia płodności, choroby tarczycy, afty, a nawet padaczka czy neuropatia obwodowa. Istnieje też postać subkliniczna, czyli taka bez żadnych widocznych objawów. Dlatego tak wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych latami.

Jakie znaczenie ma podłoże genetyczne tej choroby?

Bożena Cieszyńska: Celiakia występuje wyłącznie u osób posiadających określone warianty genetyczne haplotypy HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8. Są one niezbędne do wywołania nieprawidłowej reakcji immunologicznej. Warto jednak podkreślić, że te haplotypy posiada 25–30% ogólnej populacji, ale celiakia rozwija się tylko u około 3% ich nosicieli. Oznacza to, że samo posiadanie predyspozycji genetycznej nie przesądza o zachorowaniu. Z drugiej strony brak HLA-DQ2 i HLA-DQ8 praktycznie wyklucza możliwość rozwoju celiakii. To ma istotne znaczenie diagnostyczne, szczególnie przy badaniu krewnych osób chorych.

Jak wygląda sytuacja epidemiologiczna celiakii w Polsce i na świecie?

Bożena Cieszyńska: Szacuje się, że celiakia dotyczy około 1% Polaków. Jednak z uwagi na brak krajowego rejestru chorych są to dane szacunkowe. Globalnie, według danych Celiac Disease Foundation, na celiakię choruje ponad 112 milionów ludzi. Częstość występowania wynosi od 0,4% w Ameryce Południowej do 0,8% w Europie i Oceanii. Alarmujące jest jednak to, że diagnozę ma zaledwie co 12. osoba dotknięta tą chorobą. Ponad 90% chorych pozostaje nieświadomych swojego stanu zdrowia. Choroba, kiedyś diagnozowana głównie u małych dzieci, coraz częściej jest rozpoznawana u dorosłych, zwłaszcza między 30. a 40. rokiem życia. Około 20% nowo zdiagnozowanych to osoby powyżej 60. roku życia. Zjawisko niskiej wykrywalności bywa porównywane do góry lodowej, bo widać tylko drobny jej fragment, a przytłaczająca większość kryje się pod powierzchnią.

Jak wygląda diagnostyka celiakii? Na co pacjenci powinni zwrócić uwagę?

Bożena Cieszyńska: Pierwszym krokiem jest zawsze wizyta u lekarza pierwszego kontaktu a następnie najlepiej gastroenterologa, który zleci odpowiednie badania z krwi. To właśnie te badania są punktem wyjścia i nie wymagają żadnego specjalnego przygotowania. Jeśli wyniki okażą się nieprawidłowe, lekarz zdecyduje o dalszej diagnostyce. Cały proces zostawiam już w rękach specjalistów moja rola jako pielęgniarki to przede wszystkim zachęcić do tego, żeby w ogóle po te badania sięgnąć i nie zwlekać latami z wyjaśnieniem swoich dolegliwości. Jest jednak jedna rzecz, którą podkreślam przy każdej okazji , bo diagnostykę trzeba przeprowadzić przy normalnej diecie, z glutenem. Wiele osób, czując się lepiej po odstawieniu glutenu, rezygnuje z niego przed badaniami i wtedy wyniki mogą już niczego nie pokazać. To najczęstszy błąd, który opóźnia postawienie właściwej diagnozy o kolejne miesiące lub lata. Najlepiej skonsultować to z lekarzem.

Kiedy pacjent powinien rozważyć badania w kierunku celiakii?

Bożena Cieszyńska: Wskazań jest naprawdę wiele i właśnie to odzwierciedla „kamuflaż" tej choroby. Diagnostykę serologiczną zaleca się przy zespole jelita drażliwego, przewlekłych dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego, niewyjaśnionym wzroście aktywności enzymów wątrobowych, zapaleniu tarczycy Hashimoto lub chorobie Gravesa-Basedowa, osteopenii i osteoporozie, niewyjaśnionej ataksji lub neuropatii obwodowej, nawracających aftach i ubytkach szkliwa zębów, bezpłodności, nawracających poronieniach i zaburzeniach miesiączkowania, a także przy cukrzycy typu 1, migrenach, depresji czy zaburzeniach nastroju. Celiakia może dotyczyć każdego i ujawnić się w dowolnym momencie życia. Nie wyrasta się z niej, bo jest chorobą na całe życie.

Jak wygląda leczenie celiakii i co oznacza w praktyce?

Bożena Cieszyńska: Jedynym skutecznym i uznanym naukowo leczeniem celiakii jest restrykcyjna, dożywotnia dieta bezglutenowa. Nie jest to moda ani wybór lifestylowy a warunek zdrowia, niekiedy wręcz bezpieczeństwa życia. Długotrwałe nieprzestrzeganie diety, nawet bez wyraźnych objawów, prowadzi do utrzymującego się stanu zapalnego w jelitach i innych narządach, co zwiększa ryzyko poważnych powikłań. Wykluczyć należy pszenicę i jej odmiany orkisz, płaskurkę, samopszę a także żyto, jęczmień i niecertyfikowany owies. Produkty naturalnie bezglutenowe, jak ryż, kukurydza, gryka, proso, amarantus, ziemniaki, rośliny strączkowe, mięso, jaja, warzywa i owoce, są w diecie bezpieczne. Kluczowe jest jednak unikanie wtórnego zanieczyszczenia glutenem podczas przetwarzania i przygotowywania żywności.

Na co pacjenci z celiakią powinni zwracać uwagę przy zakupach i czytaniu etykiet?

Bożena Cieszyńska: To niezwykle ważna część edukacji po diagnozie. Przede wszystkim szukajmy produktów oznaczonych słowem „bezglutenowy" oraz certyfikowanym znakiem Przekreślonego Kłosa. Oznaczenie „bezglutenowy" to deklaracja prawna producenta: produkt zawiera nie więcej niż 20 mg glutenu na kilogram, czyli 20 ppm, zgodnie z Rozporządzeniem UE 828/2014. Producent bierze za to odpowiedzialność prawną. Sformułowania „bez glutenu" lub „wykonany ze składników naturalnie niezawierających glutenu" nie są równoznaczne z deklaracją bezglutenowości. To subtelna, ale kluczowa różnica. Zawsze czytajmy skład i patrzmy na wyróżnione alergeny. Gluten w składzie może się kryć pod nazwami takimi jak seitan, semolina, słód jęczmienny czy kasza manna , warto znać te synonimy. Produkty wysokiego ryzyka to mąki, kasze i płatki ze zbóż bezglutenowych, mimo że składnik jest bezpieczny, mogą być produkowane na tych samych liniach co wyroby z pszenicy i zawierać ślady glutenu. Dlatego takie produkty kupujemy wyłącznie z oznaczeniem „bezglutenowy".

Jaka jest rola pielęgniarki w opiece nad pacjentem z celiakią?

Bożena Cieszyńska: Ogromna i często niedoceniana. Pielęgniarka często jest pierwszą osobą, z którą pacjent i jego rodzina mają bezpośredni kontakt po diagnozie. To my wyjaśniamy, czym jest celiakia, jak wygląda życie z tą chorobą, jak interpretować etykiety, gdzie szukać wsparcia. Edukacja po diagnozie jest kluczowa, bo pomaga choremu zrozumieć, że odtąd żywienie nie jest kwestią preferencji, ale dosłownie wyznacznikiem zdrowia. Pokazujemy, że życie z celiakią, choć wymagające, może być w pełni wartościowe.

Jak Pani angażuje się w edukację pacjentów i propagowanie wiedzy o celiakii poza szpitalem?

Bożena Cieszyńska: Od 2022 roku należę do Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej, największej ogólnopolskiej organizacji wspierającej chorych, działającej od 2006 roku. Stowarzyszenie oferuje bezpłatne materiały edukacyjne, prowadzi serwis celiakia.pl, organizuje warsztaty kulinarne i konferencje. Polecam też stronę www.kuchniabezglutenowa.pl z przepisami oraz www.menubezglutenu.pl  wyszukiwarkę lokali oferujących dania bezglutenowe. Dzielę się wiedzą w mediach społecznościowych, a przede wszystkim wspieram rodziny, które właśnie usłyszały diagnozę. Z własnego doświadczenia wiem, jak ważne jest to pierwsze wsparcie.

Co chciałaby Pani powiedzieć osobom, które podejrzewają u siebie lub swoich bliskich celiakię?

Bożena Cieszyńska: Przede wszystkim aby nie bagatelizować objawów i nie diagnozować się samodzielnie. Zgłoście się do lekarza, a on podejmie decyzję  o odpowiednich badaniach. Jeśli celiakia zostanie potwierdzona nie załamujcie się. Z odpowiednią wiedzą, wsparciem i przestrzeganiem diety można prowadzić zupełnie normalne, zdrowe życie. Dostęp do produktów bezglutenowych i przyjaznych restauracji jest coraz lepszy, a społeczność osób z celiakią bardzo wspierająca i otwarta.

A jak Pani łączy intensywną pracę zawodową z nieustannym kształceniem i działalnością edukacyjną

Bożena Cieszyńska: To kwestia dobrej organizacji i przede wszystkim pasji. Zawód pielęgniarki to misja, nie tylko praca. Zdrowie dzieci, które mam pod opieką, jest dla mnie najwyższym priorytetem. A zdobywanie wiedzy  dla siebie, ale też dla innych daje mi ogromną satysfakcję. Moja droga z celiakią jako tematem badań i edukacji trwa nadal. I wiem, że jeszcze wiele przede mną.

Przyjdź i porozmawiaj!

Gdzie szukać sprawdzonych informacji?

• Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej: www.celiakia.pl – największa ogólnopolska organizacja pacjencka, bezpłatne porady, wydawnictwa, forum wsparcia.
• Program MENU BEZ GLUTENU: www.menubezglutenu.pl – wyszukiwarka restauracji, kawiarni i hoteli przyjaznych osobom na diecie bezglutenowej.
• Kuchnia Bezglutenowa: www.kuchniabezglutenowa.pl – sprawdzone przepisy kulinarne.
• Social media: Facebook @Celiakia, Instagram @celiakia.pl – bieżące informacje, wsparcie społeczności.
• Centrum Diety Bezglutenowej: prowadzone przez Stowarzyszenie – indywidualne konsultacje telefoniczne i stacjonarne, bezpłatne dla chorych.